Home Tin tức Nội thất Tin Việt Nam Khám phá làng nghề mộc chạm khắc gỗ La Xuyên – Nam Định

Khám phá làng nghề mộc chạm khắc gỗ La Xuyên – Nam Định

Tìm hiểu nghề mộc chạm khắc gỗ truyền thống La Xuyên

Huyện Ý Yên – Nam Định vốn là một vùng đất cổ với nhiều nghề truyền thống. Trong đó, nổi tiếng trong thị trường đồ gỗ cả nước có làng nghề mộc chạm khắc gỗ La Xuyên. Ngôi làng có tuổi đời ngàn năm gắn liền với nghề mộc truyền thống từ thời Đinh – Lê. Hôm nay, hãy cùng TOPnoithat tìm hiểu về lịch sử cũng như sức sống của làng nghề trong thời kỳ hiện đại mới như thế nào nhé.

1. Giới thiệu làng nghề chạm khắc gỗ La Xuyên

— Vị trí địa lý làng nghề

Làng nghề mộc La Xuyên thuộc thôn La Xuyên, Xã Yên Ninh, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định. Nơi đây cách thủ đô Hà Nội chừng 70km.

Từ thành phố Nam Định đi dọc theo tuyến quốc lộ 10 hướng Ninh Bình chạy thẳng khoảng 20km và nhìn sang phía bên trái, bạn sẽ đến làng nghề La Xuyên – một làng nghề nổi tiếng với những sản phẩm đồ gỗ điêu khắc truyền thống lâu đời.

— Lịch sử nghề chạm gỗ La Xuyên

Theo thần tích của làng thì ông tổ làng nghề mộc có tên là Ninh Hữu Hưng, quê ở xã Chi Phong, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình. Ông sinh năm 936, trong một gia đình nối đời làm nghề thợ mộc nên đã tiếp thu được truyền thống đó của tổ tiên và trở thành một thợ giỏi nổi tiếng cả vùng. Khi Đinh Tiên Hoàng thống nhất đất nước, cho tuyển nhiều nhân tài và thợ giỏi ở khắp các địa phương về giúp triều đình, trong đó có Ninh Hữu Hưng. Ông được nhà vua giao cho việc xây dựng cung điện trong kinh đô. Đây là dịp để ông thể hiện tài năng của mình. Ông đã được vua Đinh phong cho chức Công tượng lục phủ Giám sát tướng quân.

Nhà Lê thay nhà Đinh, sau khi đánh thắng quân Tống, Hoàng đế Đại Hành cho xây dựng lại cung thất, Ninh Hữu Hưng càng được trọng dụng. Là người có vũ dũng, ông được chọn vào đội quân Thiên cận đi bảo vệ nhà vua. Lê Đại Hành thường đi thăm nhiều nơi và Ninh Hữu Hưng được chọn đi theo xa giá.

Một lần vua Lê qua vùng Cái Nành (nay là đất La Xuyên) thấy thấp thoáng có bóng ngôi miếu cổ. Nhà vua cho dừng thuyền vào thăm, thấy đây là vùng đất đẹp nhưng dân cư thưa thớt, chỉ có dăm nhà lác đác ven sông, nhà vua đã cho ông Ninh Hữu Hưng ở lại đất này. Từ đó, ông định cư tại đây rồi đem cả con cháu, họ hàng đến vùng đất mới lập thành ấp lớn. Ông bỏ tiền chiêu dân, khuyến khích việc canh tác, phát triển nghề thủ công. Nghề mộc được ông truyền lại cho dân sở tại ngày càng phát triển. Công đức của ông thấm đến mọi nhà nên những người đến đây làm ăn đều lấy họ Ninh. Vì thế, khu vực này từng có tên là Ninh Gia ấp sau đó tên là Ninh Xá. Ông mất ngày 6 tháng 4 năm Kỷ Mùi (1020). Để tỏ lòng biết ơn và tôn kính, dân làng đã lập đền thờ ông.

Như vậy, nghề chạm khắc gỗ La Xuyên đã có lịch sử cả ngàn năm với hàng chục thợ giỏi, tham gia xây dựng nhiều cung thất, đền đài cho các triều đại phong kiến.

Tìm hiểu nghề mộc chạm khắc gỗ truyền thống La Xuyên
Nghề chạm khắc gỗ La Xuyên vang danh cả nước

— Những thăng trầm của nghề gỗ

+/ Thuở sơ khai, những người thợ thủ công chỉ làm nhà ở, rồi dựng chùa, tạc tượng; làm đình – chạm khắc phù điêu trang trí, hành nghề cha truyền con nối. Dân làng không nhớ hết những công trình do ông cha họ đã tạo dựng trong thiên hạ, chỉ biết rằng, dấu chân người La Xuyên đã đi khắp mọi miền quê.

+/ Sau năm 1954, người thợ La Xuyên chuyển sang đóng đồ gia dụng như sập gụ, tủ chè, bàn ghế. Khi ấy kinh tế tư nhân và của hộ gia đình không được Nhà nước khuyến khích, nghề gỗ mỹ nghệ tưởng chừng như mai một. Với tâm nguyện gìn giữ một vốn quý là nghề truyền thống cho dân làng, một số nghệ nhân tâm huyết trong làng đã lập ra Hợp tác xã đồ gỗ mỹ nghệ Đồng Tâm từ năm 1962.

Cùng với việc truyền nghề mang tính chất gia đình của dân làng, Hợp tác xã đồ gỗ mỹ nghệ Đồng Tâm của La Xuyên đã đóng góp to lớn trong việc gìn giữ nghề truyền thống của tiền nhân và dạy, truyền nghề cho con cháu. Thế hệ người học nghề đầu tiên tại Hợp tác xã nay cũng ở lứa tuổi 60 – 70 và là lứa nghệ nhân có tay nghề cao. Vào thời kỳ đó, sản phẩm của Hợp tác xã Đồng Tâm đã xuất sang các nước Ba Lan, Hungary, Đông Đức, . . .

Sau thời kỳ bao cấp, hàng xuất khẩu cũng không còn nữa. Làng nghề La Xuyên phát triển theo hướng tự phát, manh mún. Chủ yếu làm phục vụ dân dùng nội địa. Những mặt hàng truyền thống như sập gụ, tủ chè, bàn ghế, giường, tủ đồ thờ…

+/ Từ khi kinh tế tư nhân và của hộ gia đình được Nhà nước khuyến khích thì nghề truyền thống này phát triển mạnh mẽ và Hợp tác xã đã góp phần đào tạo nguồn nhân lực không chỉ cho chính La Xuyên mà còn cho các làng nghề thủ công khác của xã Yên Ninh cũng như cho các cơ sở đồ gỗ mỹ nghệ trong cả nước. Làng nghề trỗi dậy sức sống từ đó đến nay.

Mẫu giường ngủ gỗ tự nhiên cao cấp
Mẫu giường ngủ gỗ tự nhiên được kết hợp giữa phong cách hiện đại và truyền thống

2. Sự phát triển của làng nghề mộc La Xuyên

Mang danh là làng nghề nhưng ở La Xuyên nhịp sống đô thị hóa đã hiện hữu với những siêu thị đồ gỗ rộng lớn, xe cộ tấp nập.

Từ sáng sớm đến chiều tối, trong làng lúc nào cũng nhộn nhịp người xe, khắp nơi râm ran tiếng cưa, đục. La Xuyên có hơn 30 công ty, trên 1.000 cơ sở sản xuất, tạo việc làm cho khoảng 5.000 lao động, trong đó thợ chạm khắc chiếm tới 60%. Thu nhập bình quân khoảng 150.000 đồng/ngày, thợ giỏi có thể tới 300.000 đồng/ngày. Nghề mộc tạo công ăn việc làm cho hầu hết người dân trong làng, từ các em nhỏ cho tới những cụ già 60 – 70 tuổi vẫn làm được.

Một vài năm trở lại đây, nhiều doanh nghiệp gỗ La Xuyên còn xuất khẩu sản phẩm sang thị trường nước ngoài như: Trung Quốc, Đài Loan, Thái Lan, Malaysia và một số nước Đông Âu. Hướng đi này giúp làng nghề ngày càng phát triển hơn với nguồn thu nhập cao.

Mẫu sập gụ kích thước lớn tại làng nghề La Xuyên
Hoàn thiện mẫu sập gụ được chạm trổ tinh sảo

3. Sản phẩm đồ gỗ mỹ nghệ La Xuyên

Cả ngàn năm nay, dân làng La Xuyên vẫn làm ăn phát đạt, ấm no hạnh phúc nhờ nghề truyền thống của mình. Sập gụ, tủ chè, tràng kỷ, ngai, ỷ, kiệu, hương án, bát biểu, cửa võng, cuốn thư, . . . của làng nổi tiếng khắp nơi cả trong nước và nước ngoài về độ bền, vẻ đẹp của các hoa văn, mảng khối, đường nét, gợi chất thơ từ nhiều điển tích cổ Phương Đông. Người thợ nơi đây đã từng đi xứ Đông, xứ Đoài làm đẹp cho biết bao làng quê. Những công trình kiến trúc cổ như đền, đình, miếu mạo ở nhiều nơi đã ghi dấu ấn của người thợ mộc La Xuyên.

Hiện nay, các sản phẩm đồ gỗ làng La Xuyên được chia thành 3 loại hình chính:

+/ Đồ mộc gia dụng:

Đây là mặt hàng đang được nhiều người ưa chuộng, được làng tập trung sản xuất nhiều nhất. Đồ gia dụng được chia thành nhiều loại: bàn ghế, sập, tủ, cửa, lan can cầu thang, giường… Bên cạnh đó, còn rất nhiều mặt hàng gia dụng khác, như bể cá cảnh, đồng hồ, khung gương…

Khách hàng ưa thích đồ gia dụng ở đây bởi vì mẫu mã đa dạng, phong phú, đáp ứng được yêu cầu của cả những vị khách khó tính nhất, bởi chất lượng sản phẩm tốt và giá thành hợp lý.

+/ Đồ mỹ nghệ:

Đồ gỗ mỹ nghệ của làng cũng là mặt hàng được nhiều người ưa chuộng và thường mua kèm khi mua bàn ghế, nhằm tạo nên một không gian sang trọng – phong cách – lịch sự trong phòng khách.

Đồ mỹ nghệ được sản xuất nhiều, đó là tranh rẻ quạt, với chủ đề thi họa, chạm khắc chân dung người phụ nữ Việt Nam mặc áo dài, tranh tứ quý: tùng, cúc, trúc, mai, hay tranh đôi trang trí chủ đề long phượng sum vầy, long vân khánh hội, tranh khảm trai với mô típ quen thuộc: vinh quy bái tổ, mai điểu, trúc tước…

Tất cả đều được chạm khắc tinh xảo, lột tả được ý nghĩa, biểu tượng cũng như nét sống động, hài hòa mà bình dị thân thuộc của nghệ thuật thẩm mỹ vốn có từ xưa tới nay của người Việt Nam.

Bên cạnh đó, nhiều loại sản phẩm mỹ nghệ khác cũng được người thợ La Xuyên tạo tác để phục vụ thú chơi đồ gỗ của những ai thích sự độc đáo, như giá ngà voi, trang trí chân đồng hồ, đôi bình…

Ngoài ra, gần đây, một số sản phẩm mỹ nghệ được làm bằng gỗ “nu” (loại gỗ có thân mọc ngầm trong đất), với vân rất đẹp, như vân đá: Đó là mặt hàng cao cấp và rất hiếm.

+/ Đồ thờ cúng:

Đồ thờ cúng của làng tập trung vào các loại: cuốn thư, câu đối, bàn thờ, ngai thờ, khung tranh… dành cho việc thờ cúng ở các gia đình, dòng họ. Sản phẩm này của La Xuyên làm ra có nét đặc trưng so với sản phẩm của các làng nghề lân cận, như: Ninh Xá Thượng, Ninh Xá Hạ. Đồ thờ ở làng La Xuyên thường làm bằng gỗ gụ, chữ Hán trên câu đối, cuốn thư thường được khảm trai và đánh véc ni, đánh bóng. Trong khi đó, các làng bên đều làm bằng gỗ mít, sơn đen, hoặc sơn son thếp vàng. Đó là những nét đặc trưng để so sánh sản phẩm đồ thờ của làng La Xuyên với các làng bên.

Tủ thờ bằng gỗ tự nhiên ở làng La Xuyên, Nam Định
Mẫu tủ thờ chạm trổ tinh xảo vẫn còn mộc

+/ Sản phẩm mới:

Trong những năm gần đây, các nghệ nhân trong làng còn sáng tạo ra những sản phẩm mới, được nhiều người ưa chuộng, đó là tượng trang trí, thường có kích thước nhỏ hơn tượng thờ và đa dạng về mẫu mã. Các sản phẩm này thường được kết hợp đồng bộ với sập gụ – tủ chè. Bên cạnh đó, người thợ La Xuyên còn làm tượng chim, thú không kém phần sinh động và sắc nét.

===> Từ đề tài trang trí cho đến kiểu dáng, mẫu mã của mỗi sản phẩm cho thấy, những người thợ La Xuyên rất am hiểu về đề tài thể hiện, kỹ thuật tạo tác điêu luyện… Đây chính là yếu tố đặc trưng của văn hoá làng nghề được kết tinh trong mỗi sản phẩm được tạo ra. Do đó, đồ gỗ của làng nghề La Xuyên đã và đang tạo được chỗ đứng vững trên thị trường hiện nay.

4. Nét đẹp văn hoá, di tích lịch sử trong vùng

— Di tích lịch sử đình La Xuyên

Đình La Xuyên (xã Yên Ninh) nơi thờ Lão La Đại Thần Ninh Hữu Hưng – cũng là thành hoàng làng và tổ nghề chạm khắc gỗ ở La Xuyên.

Đình được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa năm 1994 do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH, TT và DL) cấp. Đình được xây dựng theo hình chữ đinh, mặt quay hướng tây, gồm các công trình phụ trợ: hồ nước, vườn cây, hệ thống nghi môn, tường gạch tạo nên không gian hài hòa, khép kín. Tiền đường 3 gian, xây chồng diêm 2 tầng 8 mái kết hợp các đầu đao cong vút, mái ngói nam phủ rêu phong tạo nên nét cổ kính, uy nghiêm. Nối tiếp tiền đường là trung đường và chính tẩm. Cũng giống như tiền đường, 2 tòa này cũng được làm hoàn toàn bằng gỗ lim. Đây chính là nơi thể hiện rõ nét tay nghề tài hoa của các nghệ nhân La Xuyên. Các hình tượng, chủ đề: rồng, mây, tứ quý, tứ linh… trên các cánh cửa, các bộ vì kèo được chạm bong, lộng với kỹ thuật gia công cầu kỳ, tỉ mỉ, sắc nét. Nằm về phía bắc của Đình La Xuyên là Phủ thờ Mẫu Liễu Hạnh được thiết kế theo kiểu “tiền chữ nhất, hậu chữ đinh” với nhiều hạng mục công trình có kiểu dáng, đường nét khác nhau thể hiện tính sáng tạo, trình độ kỹ thuật điêu luyện của người dân làng nghề.

Đình là nơi thờ cúng tín ngưỡng của người dân trong làng. Hằng năm, vào mỗi dịp đầu xuân năm mới, tại đình làng lại diễn ra những hoạt động văn hoá, lễ hội để người dân tưởng nhớ về người đã có công dựng làng, lập ấp. Trong đó, tục “truyền lửa làng nghề” được xem là hoạt động tín ngưỡng quan trọng nhất của làng chạm khắc gỗ La Xuyên.

Đình làng cổ La Xuyên thờ ông tổ nghề mộc
Đình làng là nơi thờ cúng và diễn ra các hoạt động văn hoá tín ngưỡng

— Tục “truyền lửa làng nghề” ở La Xuyên

Để chuẩn bị cho tục “Truyền lửa làng nghề”, ngay từ tháng 11 âm lịch, người dân 3 xóm của thôn La Xuyên là La Tiến, Quyết Phong và Hùng Thắng cùng với Ban quản lý di tích đình La Xuyên đã họp bàn chọn chủ Tế – người mở cửa đình xin lửa thần, lửa thánh của ông tổ nghề mộc và cũng là Thành hoàng làng trong thời khắc giao thừa. Người được dân làng chọn làm Tế chủ và dâng nhang tại đình trong 3 ngày Tết phải là người đứng trong hàng lão, tâm tính khoan hòa, gia đình trong năm làm ăn thịnh đạt, không vướng việc tang chế và đặc biệt là phải giỏi nghề chạm khắc gỗ. Đến sau Tết ông Táo (23 tháng Chạp) Tế chủ phải có mặt tại đình để học các nghi lễ từ các bô lão trong làng.

Chiều ba mươi Tết, Tế chủ cùng các đội tế nam quan, tế nữ quan và dân làng có mặt tại đình để làm lễ tế, kính cáo với Thành hoàng làng để xin lửa thánh vào thời khắc giao thừa; tổ chức dâng lễ cho mọi gia đình có lòng thành ra cửa thánh, và lo việc chuẩn bị tổ chức cho dân làng đêm giao thừa tụ họp ở đình.

Tìm hiểu tục truyền lửa giữ nghề của La Xuyên
Tục truyền lửa mang ý nghĩa về sự gìn giữ nghề truyền thống của cha ông, đem lại may mắn trong năm mới

Sau lễ Tất niên, tại nhà Tế chủ đã chuẩn bị đầy đủ lễ vật gồm mâm xôi, thủ lợn, rượu, hoa quả bày biện chu đáo, kiểu cách trên cỗ kiệu bát cống. Các đội trống cà rùng, đội bát âm, đội tế nam quan, đội tế nữ quan và đông đủ dân làng cờ rong, trống mở tiến hành rước lễ vật ra đình tế lễ. Tại đình, đông đủ dân làng đã có mặt, mỗi gia đình cử một suất đinh mang theo bó đuốc làm bằng nứa dài 4-5m, đường kính 7-10 cm, được chuẩn bị trước cả tháng trời, háo hức chờ đến thời khắc Giao thừa. Tại sân đình, dân làng tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, ôn lại truyền thống lịch sử của làng nghề để người già nhớ lại, người trẻ noi theo cùng tự hào và tiếp nối tinh hoa làng nghề, trao đổi với nhau về công việc năm qua và năm tới, để hòa giải với nhau những khúc mắc trong cuộc sống sau một năm cũ qua đi…

Đúng thời khắc Giao thừa, Tế chủ mở cửa hậu cung làm lễ tâu với Thành hoàng làng xin phép cho dân làng được lấy lửa đón chào năm mới. Khi lửa được rước ra từ hậu cung cũng là lúc tiếng chiêng, trống nổi lên cùng muôn tiếng hò reo vang dội, làm cho cả sân đình sôi động. Ai cũng mong được đến gần lửa thiêng để nhanh chóng lấy được lửa nhanh nhất, cả sân đình rực sáng.

Trong thời khắc giao hòa giữa trời và đất, con người với thần thánh, ánh lửa làng nghề thiêng liêng bừng soi những nét mặt hồ hởi, rạng ngời, mọi người nhanh chóng châm những bó đuốc mang theo lấy lửa tượng trưng cho những điề may mắn đem về. Tới nhà, họ long trọng thắp hương từ nguồn lửa vừa xin được để cáo yết với thổ công, gia tiên, sau đó khua vào tất cả các khu vực trong nhà, ngoài sân và ủ vào bếp giữ lửa trong suốt những ngày Tết. Tiếp đến mọi người mang những bó đuốc rực cháy đi chúc Tết anh em họ hàng, làng xóm.

(Trích Báo Nam Định – Tác giả: Trần Văn Trọng)

5. Định hướng phát triển làng nghề trong thời đại mới

Trong một vài năm trở lại đây, làng nghề La Xuyên đã được chính quyền địa phương quan tâm và đầu tư về cơ sở hạ tầng giao thông. Một mặt để phục vụ giao thương buôn bán, mặt khác cũng là để phục vụ phát triển du lịch các làng nghề trên địa bàn tỉnh Nam Định. Ủy ban nhân dân tỉnh Nam Định đã thông qua dự án xây dựng các khu tiểu thủ công nghiệp. Đây là nền tảng giúp cho làng nghề chạm khắc gỗ phát triển và tạo cơ sở cho sản phẩm du lịch được quảng bá rộng rãi.

Tuy nhiên, để La Xuyên trở thành một làng nghề có sức thu hút khách du lịch trong và ngoài nước cần phải phấn đấu để đạt được các tiêu chuẩn cao hơn, cụ thể như:

1/ Có sản phẩm độc đáo, đặc sắc, tinh xảo gắn liền với đội ngũ nghệ nhân;

2/ Có trung tâm giới thiệu và bày bán sản phẩm làng nghề, có nơi để các nghệ nhân biểu diễn quy trình sản xuất sản phẩm phục vụ khách du lịch xem;

3/ Có cơ sở hạ tầng giao thông thuận lợi, có bảng chỉ dẫn rõ ràng phục vụ cho khách tham quan, đảm bảo môi trường sản xuất trong sạch, không bị ô nhiễm, xây dựng các cơ sở dịch vụ ăn uống tách biệt với các cơ sản xuất;

4/ Đào tạo đội ngũ nhân viên có thể thuyết minh phục vụ khách du lịch khi họ đến tham quan làng nghề;

5/ Tạo dựng cảnh quan không gian làng nghề và phục hồi những yếu tố văn hoá truyền thống tốt đẹp của làng nghề để giới thiệu cho khách tham quan.

6/ La Xuyên cũng cần liên kết với các làng nghề tiêu biểu khác, như làng mộc, làng đúc đồng Tống Xá (xã Yên Xá, huyện Ý Yên), kể cả với một số di sản văn hoá và làng nghề chạm khắc đá ở tỉnh Ninh Bình, để cùng xây dựng tour du lịch mang lại hiệu quả trong quá trình khai thác sản phẩm du lịch ở các làng nghề này.

Trên đây là một vài ý kiến đóng góp mang tính cá nhân, hy vọng khách hàng và khách tham quan du lịch sẽ có những góc nhìn mới về làng nghề mộc chạm gỗ La Xuyên.


Tổng kết

Trải qua bao biến cố thăng trầm lịch sử cả, nghề mộc ở La Xuyên vẫn trường tồn. Nét đẹp của làng nghề thể hiện qua những chi tiết đục chạm trên gỗ, những mái ngói rêu phong cổ kính và cả những đêm “rước lửa” đầu năm đầy hồ hởi. Với tình yêu quê hương, tình yêu nghề của mỗi người con La Xuyên chắc chắn nghề chạm khắc gỗ ở đây sẽ còn sống mãi. Đúng như ý nghĩa của tục “truyền lửa giữ nghề” của cha ông đã để lại.

Hy vọng bài viết đã cung cấp đến cho quý bạn đọc những thông tin hữu ích nhất. TOPnoithat là chuyên trang tin tức về ngành nội thất, và đây là chuyên mục về các làng nghề gỗ mộc truyền thống của Việt Nam. Chúng tôi muốn giới thiệu khách quan, và quảng bá hình ảnh đẹp của các làng nghề đến với đông đảo bạn đọc khắp cả nước. Quý vị yêu thích chủ đề này có thể tham khảo: Tổng hợp các làng nghề mộc đồ gỗ nội thất Việt Nam

Comments are closed.

Check Also

Làng nghề mộc Cúc Bồ – Truyền thống hơn 400 năm tại Hải Dương

Làng nghề mộc thôn Cúc Bồ, xã Kiến Quốc, huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương được hình thành …